Chuỗi cung ứng toàn cầu: chủ chuỗi bán lẻ Việt cần hiểu gì để không bị đứt hàng
Chuỗi cung ứng toàn cầu là mạng lưới cung ứng vượt biên giới, gồm nhà sản xuất, logistics, nhà phân phối và điểm bán; chuỗi bán lẻ Việt Nam đang là một nút trong mạng lưới này, không đứng ngoài Hai mô hình chính là chuỗi cung ứng đẩy (dự báo sản xuất trước) và chuỗi cung ứng kéo (sản xuất theo nhu cầu thực), phần lớn chuỗi bán lẻ F&B Việt Nam đang vận hành mô hình lai (hybrid) giữa hai loại này Chủ chuỗi cần kiểm soát được ba dòng chảy: dòng hàng hóa, dòng thông tin, dòng tài chính - đứt một trong ba là đứt vận hành, không phải vấn đề riêng của logistics
Một ly trà sữa ở Hà Nội có thể liên quan đến giá đường ở Thái Lan, container rỗng ở cảng Thượng Hải và tỷ giá USD. Đó là chuỗi cung ứng toàn cầu. Với chủ chuỗi bán lẻ và F&B Việt Nam, đây không còn là chuyện của phòng logistics mà là bài toán sống còn của P&L.
Chuỗi cung ứng toàn cầu là gì, và vì sao chủ chuỗi Việt Nam phải quan tâm
Chuỗi cung ứng toàn cầu là mạng lưới các đơn vị tham gia vào việc tạo ra và đưa sản phẩm đến tay khách hàng, trải rộng qua nhiều quốc gia: nhà cung cấp nguyên liệu, nhà sản xuất, đơn vị vận chuyển, kho bãi, nhà phân phối và cuối cùng là điểm bán. Khác với chuỗi cung ứng nội địa, chuỗi cung ứng toàn cầu chịu thêm rủi ro về hải quan, tỷ giá, thời gian vận chuyển biển và địa chính trị.
Chuỗi cung ứng toàn cầu đang được tái định hình sau các cú sốc như đại dịch, xung đột thương mại Mỹ - Trung và xu hướng phi toàn cầu hóa, khiến nhiều tập đoàn đa quốc gia dịch chuyển một phần sản xuất sang các nước như Việt Nam, Ấn Độ, Mexico để giảm rủi ro tập trung vào một nguồn cung. Với chủ chuỗi bán lẻ, điều này nghĩa là nguồn nguyên liệu, giá vốn và thời gian giao hàng của bạn có thể thay đổi mà không phải do lỗi vận hành trong nước, mà do biến động ở tận đầu chuỗi.
Logistics là gì và khác chuỗi cung ứng ở đâu
Logistics là gì là câu hỏi hay gặp khi bàn về chủ đề này, và cũng là điểm nhiều chủ chuỗi nhầm lẫn. Logistics chỉ là một phần của chuỗi cung ứng, tập trung vào việc di chuyển và lưu trữ hàng hóa: vận tải, kho bãi, đóng gói, giao nhận. Chuỗi cung ứng (supply chain) rộng hơn, bao gồm cả logistics, cộng thêm hoạch định nhu cầu, tìm nguồn cung, sản xuất và quản lý quan hệ với nhà cung cấp, nhà phân phối.
Hiểu đúng sự khác biệt này quan trọng vì nhiều chủ chuỗi bán lẻ Việt Nam chỉ thuê một đơn vị logistics và nghĩ rằng đã giải quyết xong bài toán chuỗi cung ứng. Thực tế, logistics chỉ xử lý được khâu vận chuyển, còn việc dự báo nhu cầu sai, chọn nhà cung cấp không ổn định, hay không có kế hoạch dự phòng khi đứt nguồn hàng vẫn là lỗ hổng nằm ngoài phạm vi logistics.
Ba dòng chảy trong chuỗi cung ứng mà chủ chuỗi phải kiểm soát
Một chuỗi cung ứng, dù nội địa hay toàn cầu, đều vận hành trên ba dòng chảy song song. Nắm được ba dòng này giúp chủ chuỗi biết đứt ở đâu để sửa, thay vì đổ hết lỗi cho vận chuyển.
- Dòng hàng hóa (physical flow): nguyên liệu, bao bì, sản phẩm hoàn thiện di chuyển từ nhà cung cấp đến kho trung tâm rồi đến từng cửa hàng
- Dòng thông tin (information flow): dữ liệu về nhu cầu, tồn kho, đơn hàng, dự báo bán hàng chảy hai chiều giữa cửa hàng, kho và nhà cung cấp
- Dòng tài chính (financial flow): tiền thanh toán, chiết khấu, công nợ giữa các bên trong chuỗi, ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền vận hành của chuỗi bán lẻ
Vai trò của logistics trong chuỗi cung ứng chủ yếu nằm ở dòng hàng hóa, nhưng một chuỗi vận hành tốt phải đồng bộ được cả ba. Ví dụ thực tế: một chuỗi F&B tại Việt Nam có thể có xe giao hàng đúng giờ (dòng hàng hóa tốt), nhưng nếu hệ thống báo tồn kho ở cửa hàng không cập nhật real-time (dòng thông tin lỗi), quản lý vùng vẫn đặt hàng dư hoặc thiếu, dẫn đến hoặc hàng tồn kho bị hỏng, hoặc hết hàng giữa ca bán.
Chuỗi cung ứng đẩy và chuỗi cung ứng kéo: ví dụ thực tế
Chuỗi cung ứng đẩy là gì: đây là mô hình sản xuất và nhập hàng dựa trên dự báo nhu cầu, đẩy hàng về các điểm bán trước khi có đơn hàng thực tế. Ưu điểm là tận dụng được quy mô sản xuất lớn, giảm chi phí đơn vị, nhưng rủi ro là dự báo sai sẽ dẫn đến tồn kho ế hoặc thiếu hàng.
Ví dụ về chuỗi cung ứng kéo phổ biến trong bán lẻ hiện đại là mô hình các chuỗi trà sữa, cà phê vận hành theo dữ liệu bán hàng thời gian thực: khi một cửa hàng bán hết một loại topping, hệ thống tự động tạo đơn bổ sung từ kho khu vực, thay vì đẩy hàng theo lịch cố định. Mô hình kéo giúp giảm tồn kho dư nhưng đòi hỏi hệ thống dữ liệu và logistics phản hồi nhanh, một bài toán không nhỏ với chuỗi có hàng trăm điểm bán rải khắp nhiều tỉnh thành.
Phần lớn chuỗi bán lẻ và F&B Việt Nam hiện vận hành mô hình lai: nguyên liệu nhập khẩu hoặc sản xuất số lượng lớn theo mô hình đẩy (để có giá vốn tốt), nhưng phân bổ về cửa hàng theo mô hình kéo dựa trên dữ liệu bán hàng thực tế của từng điểm.
Case tham khảo: Walmart và bài học về sơ đồ chuỗi cung ứng
Chuỗi cung ứng của Walmart thường được dùng làm ví dụ kinh điển trong các giáo trình quản trị chuỗi cung ứng toàn cầu, vì Walmart là một trong những tập đoàn đầu tiên đầu tư mạnh vào hệ thống chia sẻ dữ liệu với nhà cung cấp (Retail Link) để đồng bộ dòng thông tin theo thời gian thực, giảm phụ thuộc vào dự báo thủ công. Đây là minh chứng cho việc đầu tư vào dòng thông tin có thể tạo lợi thế cạnh tranh lớn hơn việc chỉ tối ưu dòng hàng hóa.
Bài học cho chủ chuỗi Việt Nam không phải là sao chép quy mô của Walmart, mà là nguyên tắc: sơ đồ chuỗi cung ứng của bạn phải thể hiện rõ được điểm nào dữ liệu đang chảy chậm hoặc bị đứt gãy, trước khi nghĩ đến việc mở rộng thêm điểm bán. Nhiều chủ chuỗi F&B Việt Nam mở rộng nhanh về số lượng cửa hàng nhưng hệ thống quản lý tồn kho và nhà cung cấp vẫn dùng file Excel gửi tay, đây chính là điểm nghẽn dẫn đến sai lệch tồn kho khi chuỗi vượt quy mô vài chục điểm bán. Ở trong nước, chuỗi cung ứng của Vinamilk là ví dụ gần hơn về cách cho dữ liệu điểm bán chảy ngược lên khâu sản xuất và phân phối.
Chuỗi cung ứng Việt Nam đang ở đâu trong bức tranh toàn cầu
Nhìn từ bên ngoài, chuỗi cung ứng toàn cầu đang dần chuyển từ xu hướng tập trung sản xuất tại một quốc gia (chủ yếu Trung Quốc) sang mô hình đa cực, phân tán rủi ro qua nhiều thị trường, trong đó Việt Nam được nhắc đến như một điểm đến hưởng lợi từ dịch chuyển sản xuất. Với chuỗi bán lẻ và F&B trong nước, điều này mang lại cơ hội tiếp cận nguồn nguyên liệu và thiết bị đa dạng hơn, nhưng cũng có nghĩa là cạnh tranh giành nguồn cung ổn định (kho lạnh, bao bì, thiết bị pha chế) sẽ gay gắt hơn khi nhiều ngành cùng dịch chuyển vào một thị trường. Với chuỗi bán sữa, thịt, hải sản hay đồ uống tươi, phần dễ gãy nhất thường là khâu giữ nhiệt, xem thêm cách vận hành chuỗi cung ứng lạnh từ kho đến quầy.
Vai trò của quản trị chuỗi cung ứng với chuỗi bán lẻ và F&B
Vai trò của quản trị chuỗi cung ứng không chỉ là đảm bảo hàng về đúng giờ. Với một chuỗi bán lẻ hoặc nhượng quyền, quản trị chuỗi cung ứng tốt tác động trực tiếp đến ba chỉ số vận hành: tỷ lệ hết hàng tại điểm bán, vòng quay tồn kho, và biên lợi nhuận gộp. Một chuỗi có SOP rõ ràng về đặt hàng, tồn kho tối thiểu, và quy trình xử lý khi nhà cung cấp trễ hàng sẽ ít bị gián đoạn hơn khi có biến động từ chuỗi cung ứng toàn cầu, ví dụ giá nguyên liệu nhập khẩu tăng đột ngột hoặc container chậm ở cảng.
Đây cũng là lý do các thương hiệu mở rộng nhanh qua mô hình franchise, như một số chuỗi trà sữa và đồ uống tại Việt Nam, thường siết chặt SOP về nguyên liệu và nhà cung cấp cho các đối tác nhận nhượng quyền: không phải để kiểm soát mà để đảm bảo toàn hệ thống không bị đứt gãy khi một mắt xích trong chuỗi cung ứng gặp vấn đề.
Việc chủ chuỗi nên làm ngay
- Vẽ lại sơ đồ chuỗi cung ứng thực tế của chuỗi mình, từ nhà cung cấp đến cửa hàng, đánh dấu điểm nào dữ liệu đang cập nhật thủ công
- Xác định chuỗi mình đang thiên về mô hình đẩy hay kéo ở từng nhóm hàng, để biết đâu là điểm cần tồn kho an toàn cao hơn
- Với nguyên liệu nhập khẩu hoặc phụ thuộc một nhà cung cấp, chuẩn bị phương án thay thế trước khi có biến động, không đợi đến lúc đứt hàng mới tìm nguồn mới
- Đầu tư vào dòng thông tin (hệ thống tồn kho, đặt hàng tự động) trước khi mở rộng thêm điểm bán, vì đây là điểm nghẽn phổ biến nhất khi chuỗi vượt quy mô nhỏ
Chuỗi cung ứng toàn cầu không phải là chủ đề xa vời chỉ dành cho tập đoàn đa quốc gia. Với chủ chuỗi bán lẻ và F&B Việt Nam, hiểu đúng ba dòng chảy, chọn đúng mô hình đẩy - kéo cho từng nhóm hàng, và đầu tư vào dữ liệu là cách thực tế nhất để chuỗi vận hành ổn định khi biến động từ bên ngoài là điều không thể tránh. Nếu bạn muốn đi sâu hơn vào cách xây dựng SOP vận hành và quản trị vận hành chuỗi bài bản, có thể tham khảo khoá K12 - Vận hành Chuỗi trơn tru - Công thức nhất quán và đồng bộ hệ thống tại SRA, tập trung vào SOP và cách đồng bộ vận hành giữa các điểm bán.
Câu hỏi thường gặp
Chuỗi cung ứng toàn cầu khác gì chuỗi cung ứng nội địa?
Chuỗi cung ứng toàn cầu vượt qua biên giới quốc gia, chịu thêm rủi ro về hải quan, tỷ giá, thời gian vận chuyển đường biển và địa chính trị, trong khi chuỗi cung ứng nội địa chỉ vận hành trong phạm vi một quốc gia và ít chịu các rủi ro này hơn.
Chuỗi bán lẻ nhỏ tại Việt Nam có cần quan tâm đến chuỗi cung ứng toàn cầu không?
Có, vì nhiều nguyên liệu, bao bì, thiết bị của chuỗi bán lẻ và F&B Việt Nam vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu hoặc nhà cung cấp chịu ảnh hưởng từ giá nguyên liệu và logistics toàn cầu, dù chuỗi chỉ vận hành trong nước.
Mô hình chuỗi cung ứng đẩy hay kéo phù hợp hơn với chuỗi F&B Việt Nam?
Phần lớn chuỗi F&B Việt Nam dùng mô hình lai: nhập nguyên liệu số lượng lớn theo mô hình đẩy để có giá vốn tốt, nhưng phân bổ về cửa hàng theo mô hình kéo dựa trên dữ liệu bán hàng thực tế để giảm tồn kho dư.
